We moeten ons meer bemoeien met AI
Als eerste vakcentrale in Nederland publiceert de VCP een handreiking over artificiële intelligentie (AI) waar vakbonden en de meer dan 10.000 ondernemingsraden in Nederland hun voordeel mee kunnen doen. Ben je bijvoorbeeld lid van de OR of onderhandelaar? Kijk eens in deze handreiking (onderaan dit artikel). Lees verder voor de achtergronden.
VCP-beleidsmedewerker Amerik Klapwijk: “AI speelt een steeds grotere rol voor werknemers. Daarom is het essentieel dat werknemersvertegenwoordigers zich verdiepen in AI en weten wat er binnen hun organisatie of sector gebeurt. Sterker nog: het onderwerp moet zo vroeg mogelijk op tafel en OR-leden en vakbondsonderhandelaars moeten zich actiever met AI op de werkvloer bemoeien.”
De handreiking positioneert vakbonden en ondernemingsraden niet als rem op innovatie, maar als partijen die zorgen dat AI verantwoord en menswaardig wordt ingezet. Zo kan werknemersvertegenwoordiging mede-architect worden van de wijze waarop AI in de organisatie wordt ingezet. Door onder meer te sturen op aandacht voor (om)scholing, bijscholing en een leven lang ontwikkelen, zodat mensen meekunnen in de digitale transitie. Dit sluit aan bij het SER-advies ‘AI en werk’, dat aanbeveelt om de mens en waardig werk centraal te stellen. De handreiking biedt hiertoe een overzicht op hoofdlijnen, maar ook praktische cases en checklists.
AI in cao-onderhandelingen
Bij vakbond De Unie – aangesloten bij de VCP – onderkennen ze de impact van AI. Belangenbehartiger Emanuel Geurts: “In 2025 heb ik de eerste 2 cao’s afgesloten waar AI onderdeel was van de afspraken, namelijk bij De Algemene Bank CAO en de CAO voor het verzekeringsbedrijf. Inmiddels wordt in elk cao-voorstel van De Unie AI expliciet op de agenda gezet.”
Volgens Geurts is het noodzakelijk dat vakbonden en ondernemingsraden actief sturen op de wijze waarop organisaties omgaan met AI. De afgelopen jaren sprak hij met grote fintech-bedrijven die in Nederland zijn gevestigd over de invloed van AI op de werkvloer. “Dan blijkt dat bij veel werkgevers in Nederland nog flink wat blinde vlekken zijn. AI raakt immers tal van onderwerpen als arbeidsinhoud, autonomie, werkdruk, privacy, vakmanschap, zeggenschap en menselijke waardigheid. Vakbonden en ondernemingsraden moeten daarom echt hun invloed zo snel mogelijk laten gelden.”
Bij organisaties die nog beperkt bezig zijn met AI, kunnen werknemersorganisaties met behulp van de handreiking juist de initiator van het gesprek zijn. Het tijdig verkennen, erkennen en adopteren van de mogelijkheden van AI heeft immers ook invloed op het de concurrentiekracht van ondernemingen en daarmee het behoud van werkgelegenheid.
Vertalen wetgeving naar werkpraktijk
De AI Act, AVG, Wet op de Ondernemingsraden, Arbowet en het Burgerlijk Wetboek bieden belangrijke wettelijke kaders om AI-beleid in organisaties vorm te geven. Toch zijn cao’s en medezeggenschap nodig om de vertaling te maken naar de dagelijkse werkpraktijk. Klapwijk: “Dan moet je denken aan onderwerpen als scholing en het recht op omscholing, menselijke tussenkomst, en onder meer productiviteitsdeling, werving en selectie, en sectorale AI-monitoring. Cao’s zijn nodig om afspraken echt concreet te maken.”
Het verankeren van mensgerichte inzet van AI en menselijk toezicht dienen eveneens verankerd te worden in de afspraken. Klapwijk: “Besluiten over werknemers, bijvoorbeeld over hun functioneren en hun jaarlijkse beoordeling, mogen niet volledig aan algoritmes worden overgelaten. Er moet altijd duidelijke menselijke verantwoordelijkheid, toetsing en mogelijkheid tot correctie zijn. AI is pas geslaagd als het niet alleen efficiëntie oplevert, maar ook de kwaliteit van werk versterkt: meer autonomie, vakmanschap, veiligheid, gezondheid en professionele verantwoordelijkheid.”
Handreiking breed toepasbaar
De VCP-handreikingen
‘AI en vakbondswerk’ is door de VCP samengesteld op basis van kennis en ervaring van de afgelopen jaren. Meerdere experts op het gebied van AI en werknemersvertegenwoordiging hebben input en feedback gegeven. De handreiking is bedoeld voor alle vakbondsonderhandelaars en de ongeveer 100.000 actieve leden van ondernemingsraden die ons land rijk is. Verder is de handreiking goed bruikbaar voor ondernemers met personeel, HR-directeuren en voor organisaties die (nog) geen OR hebben of die niet OR-plichtig zijn maar wel een personeelsvertegenwoordiging hebben.